تبلیغات
متن‌هایی برای گذار نظری - گزارشی از مقاله‌ی «مفهومِ روشنگری» از دیالکتیکِ روشنگری

آدورنو و هورکهایمر در «مفهومِ روشنگری» با ژست (gesture)ی روشنگرانه، سویه‌های تاریکِ ’روشنگری‘ را تا ژرفاهایِ عمل و تفکرِ خودِ آن می‌کاوند. پرسشی که با آن آغاز می‌کنند اهمیتی بنیادی دارد: ”نابودیِ روشنگری به دستِ خویش“ (آدورنو و هورکهایمر، 1384: 20). آنها به جای این‌که مشکل را به چیزی بیرونی نسبت دهند، مسئله را خودِ روشنگری آن‌چنان که هست قرار می‌دهند: ”علتِ اصلیِ لغزشِ روشنگری به اسطوره را نه در اسطوره‌های ناسیونالیستی، پاگان و دیگر اسطوره‌های مدرنی که دقیقاً به قصدِ ایجادِ چنین لغزشی قالب‌ریزی‌ شده اند بلکه باید در خودِ روشنگری‌ای جست که به‌واسطه‌ی ترس از حقیقت فلج شده است“ (همان: 21). چنین کاری به‌سادگی می‌تواند این تصوُر را پدید بیاورد که قصد دارد به‌تمامی جنبشِ روشنگری را طرد کند (آن‌چنان که پسامدرن‌ها آن را به سرانجام می‌رسانند). هر چند فاکت‌هایی در تأییدِ این رویکرد می‌توان یافت اما چه در خودِ متنِ «مفهومِ روشنگری» و چه در دیباچه‌ی مهمِ 1944ـِ دیالکتیکِ روشنگری می‌توان فاکت‌هایی از رویکردی درون‌ماندگار به دست آورد که هشدار می‌دهد: ”اگر تفکر [در این‌جا روشنگری] بررسیِ سویه‌ی مخربِ پیشرفت را صرفاً به دشمنانِ خویش واگذارد، آنگاه‌ در گرایشِ کورکورانه و شتاب‌زده‌اش به عمل‌گرایی، خصلتِ نفی‌کننده و تعالی‌بخش (Aufhebung) خویش، و ازاین‌رو پیوندش با حقیقت را از دست می‌دهد“ (همان: 21). 

آدورنو و هورکهایمر در «دیباچه 1944 و 1947» بارها از وانهادگیِ جاری در خودِ روشنگری می‌گویند و هشدار می‌دهند که ”اگر این تفکر [تفکرِ پیروزمند] از عنصرِ انتقادیِ خویش به‌دلخواه جدا گردد تا به ابزاری صرف در خدمتِ نظام موجود بدل شود، آنگاه خواهی‌نخواهی به آن سو خواهد رفت تا آرمانِ پوزیتیو یا مثبتی را که مدافعِ آن بوده است، به چیزی منفی و مخرب بدل سازد“ (همان: 18). این فاکت‌ها مشخصاً از گرایشی خبر می‌دهند که قصد دارد به‌شکلی درون‌ماندگار اما تماماً ریشه‌ای و ’منفی‘ سویه‌های تاریکِ این جنبشِ ’پیشرو‘ را واکاوی کنند.

آن‌ها اما فراموش نمی‌کنند از پیوندهایِ جادویی و ژرفِ جنبشِ روشنگری با ”جامعه‌ی بورژوایی به‌مثابهِ یک کل“ سخن بگویند. برای آن‌ها نقد بر عقلِ روشنگری جدا از نقد بر عقل بورژوایی نیست و خواهیم دید که گاه هر دوِ این‌ها را یکی می‌شمارند. در پرتوِ این بینش است که می‌نویسند: ”آن رسالتی که باید تحقق یابد حفظِ گذشته نیست، بلکه رستگاری و نجاتِ امیدهایِ گذشته است. اما امروزه گذشته فقط در شکلِ تخریبِ گذشته تداوم می‌یابد“ (همان: 23) بر این اساس، هدفِ نقدِ روشنگری ”هموارساختنِ راه برایِ طرحِ مفهومیِ پوزیتیو از روشنگری است که آن را از درگیری و گره‌خوردگی‌اش با سلطه‌ی کور رها خواهد کرد“. (همان: 24) چنین رویکردی، نقطه‌ی عزیمت برای آن طرحی است که نزدِ هابرماس، ’پروژه‌ی ناتمامِ مدرنیته‘ نام می‌گیرد.

 

در میانِ هیاهویِ یک نوشتار

برایِ به‌دست‌دادنِ فهمی بهتر از آن‌چه نقدِ هورکهایمر و آدورنو از روشنگری در بر دارد، بهتر است این نقد را در سه محور اساسی پی‌گیری کنیم: 1. رابطه با طبیعت 2. رابطه با عقل 3. رابطه با فرهنگ که می‌توان بر همین قیاس از سه رویکردِ چیره بر روشنگری ـ آن‌چنان که در «مفهومِ روشنگری» تفکیک می‌شود ـ نام بُرد: 1. چیرگی بر طبیعت و پیشرفتِ مادیِ پی‌آیندِ آن 2. چیرگیِ عقل چونان معیارِ خودبنیاد شناخت 3. افسون‌زدایی از جهانِ و انحلالِ اسطوره‌ها. از طریقِ واکاویِ این سه رویکرد است که می‌کوشم با نویسندگانِ «مفهومِ روشنگری» همراه شوم. «مفهومِ روشنگری» در پیِ ایده‌ یا ایده‌های بنیادیِ حاکم بر روشنگری است نه بررسیِ تاریخی انکشاف و رشدوپیشرفتِ آن هر چند که از آن تاریخ نیز بهره می‌گیرد.

 

تاریخِ کوتاهِ انکشافِ روشنگری؛ چیرگی بر طبیعت

رابطه‌ی انسانِ سده‌های میانه با طبیعت بیش از آن‌که رابطه‌ای سلطه‌آمیز باشد مقهورانه بود چه از نظرِ مادی چه از نظرِ متافیزیکی. نه نیروهایِ مادی او آن‌چنان رشد یافته بودند که بتوانند این چشم‌انداز را پیشِ روی خود قرار دهند که می‌توان طبیعت را به زیر یوغ در آورد و نه نیرویِ فکریِ او توانسته بود فارغ از چارچوب‌های الهیاتیِ مسیحی، طبیعت را چیزی جز تحقق و واسطه‌ی اراده‌ی خداوند ببیند. طبیعت پهنه‌ای افسون‌زده از درهم‌آمیزیِ نیروهایِ اهریمنی و الهی بود. تنها نیرویی که ممکن بود بتواند طبیعت را تحتِ سیطره‌ی خود در آورد، جادو بود که آن هم به‌تمامی در هیئتِ نیروهایِ اهریمنی عمل می‌کرد.

روشنگری چونان ایده‌ی بنیادیِ نوزایی نمی‌توانست دیگر به چنین رابطه‌ی زیردستانه‌ای با طبیعت ادامه دهد. او برای تداومِ خود نیاز داشت که نه تنها جهان را با نگاهی دیگر ببیند بلکه برای دست‌یابی به این نگاه، جهان را با دست و چشم خود تا ژرفاها بکاود و زیر و رو کند. ضرورت‌های عینی و منطقیِ جدی‌ای برای این دگرگونیِ بزرگ وجود داشت. جهانِ کهن چنان پوسیده و ازهم‌پاشیده بود که دیگر حتا نمی‌توانست برای ادامه‌ی حیاتِ فکری و عملیِ خود توجیه بتراشد.

برخوردِ واکنشیِ آغازی، روی‌گرداندن از هرچیزِ لاهوتی بود و روی‌گرداندن از آسمان، انسان نوزایی را رودررویِ چیزی افسون‌زده و ناشناخته به نامِ طبیعت قرار داد. گویا انسانِ نوزایی اکنون پهنه جولانِ فکر و کنشِ خود را یافته بود. اما در این‌جا چیزی کم بود؛ ابزاری که چنین کاوشی را ممکن می‌کرد. نمی‌شد از ابزارهای کهن و ازکارافتاده‌ای چون الهیات و دین برای چنین کاوشی استفاده کرد. این ابزار را تفکرِ نظام‌مندی که علیهِ قیمومیتِ الهیات برخاسته بود، در اختیارِ انسانِ نوزایی و روشنگری‌اش قرار داد: فلسفه.

فلسفه که اکنون در پس‌جهشی تاریخی و برای گسست از الهیاتِ مسیحی داشت بنیادهای خود را بر خرابه‌های آکادمیا بنا می‌کرد، عنصری ویژه را که زیرِ خروارها خاکِ برجامانده از سده‌های میانه دیگر به چشم نمی‌آمد بیرون کشید و آن را از ته‌مانده‌های الهیاتی‌اش (به‌ظاهر) زدود تا ابزاری برای دیدنِ جهان در اختیار انسانِ نوزایی قرار دهد: عقلِ خودبنیادِ انسان.

اکنون که آن ابزار کشف شده بود، انسان، بی‌نیاز به مرجعی بیرون از جهان، می‌توانست بر پایه‌ی درکِ عقل خود و معرفتِ پی‌آیندِ آن به جهان بیندیشد و دست به دگرگون‌کردنِ آن به سودِ خواست و نیازِ خود ببرد.

خدا از مرکزِ هستی به حاشیه رانده شد و انسان یعنی آن پاسخِ نهایی و درست، به جایِ او نشست. قرارگرفتنِ انسان در مرکزِ هستی و بنیادِ همه‌چیز قرارگرفتنِ عقل و معرفتِ او، همه‌چیز را به واسطه‌ای گذرا برای تحقق و برآوردنِ خواست‌ها و نیازهای او تبدیل کرد. اگر رابطه‌ی انسانِ پیشاروشنگری با طبیعت رابطه‌ای دور و با ترسی خرافه‌گون بود، انسانِ روشنگری خود را محورِ جهان و مالک و صاحبِ همه‌چیزِ آن دانست و عقلِ و معرفتِ برآمده از آن را شناسا و داورِ نهایی جهانِ پنداشت. «مفهومِ روشنگری» از چنین نقطه‌ای می‌آغازد؛ نقطه‌ی آغازِ ’نابودیِ روشنگری به دستِ خود‘.

 

نقدِ دیالکتیکیِ ایده‌های روشنگری

«مفهومِ روشنگری» ایده‌های فراوانی را درباره‌ی این‌که روشنگری چگونه به جهان می‌اندیشد و به آن معرفت می‌یابد و این‌که این تفکر چه پیامدهایی به بار می‌آورد، پیش می‌نهد: نگاهِ فروکاست‌گرایانه‌ی معرفتِ برآمده از عقلِ روشنگری، فناوری (تکنولوژی)، جادو، افسون‌زدایی از جهان، خصلتِ تام‌گرایِ روشنگری، فروکاستن تنوع و کثرتِ جهان به یکسانی و اینهمانیِ ذهن و اینهمانیِ طبیعت، انتزاعِ کل‌نگر و فروکاهنده‌ی روشنگری، اسطوره‌زاییِ آن و در آخر دو نقدِ بنیادی به روشنگری؛ یکی این‌که او در پیِ نفی و حذفِ وساطت‌ها است و دیگری این‌که او جهان انسانی و خودِ او را به ’پسرفت‘ دچار می‌کند. «مفهومِ روشنگری» چیزی نیست جز نقدِ دیالکتیکیِ ایده‌های روشنگری.

نقدهایِ آدورنو و هورکهایمر بنیادی اند و به ’بن و ریشه‌ی امور‘ می‌روند اما به دلیلِ خصلتِ جدلی و فرمِ خاصِ «مفهومِ روشنگری» نمی‌توان برایِ این متن مرکزی قائل شد. از چپ و راست به اینجا و آنجایِ روشنگری ـ از حلقه‌به‌گوشیِ آن در برابرِ کارفرمایان بورژوا بگیر تا این‌که ”روشنگری با قربانی‌کردنِ تفکر که اینک در شکلِ شیءواره‌ی خود، ریاضیات و ماشین و سازمان، از آدمیانی که آن را به فراموشی سپرده اند، انتقام می‌گرفت، به‌واقع از تحققِ خود دست کشید“ (همان: 91) ـ حمله می‌شود و هم‌چون منظومه‌ای از قطعات، ایده‌هایِ حاکم بر روشنگری نقد می‌شوند. در این‌جا تنها به دو نقد اشاره می‌کنم.

 

1. طبیعتِ افسون‌زدوده بدل به ابژه‌ی معرفت می‌شود. ”اکنون قرابت‌هایِ متنوعِ و متکثر مابینِ موجودات، به نفعِ رابطه یا نسبتی واحد سرکوب می‌شود، رابطه‌ای میانِ سوژه یا ذهنی که معنا می‌بخشد و ابژه یا عینِ فاقدِ معنا، رابطه‌ای میانِ دلالت‌های عقلانی و حاملان تصادفیِ آن“. (همان: 41) در این‌جا می‌توان به رابطه‌ای که جادو با جهان داشته است اشاره کرد. «جادو می‌کوشد تا از طریقِ مایمسیس [mimesis: تقلید، محاکات] به هدفِ خود برسد نه با فاصله‌گرفتنِ فزاینده از موضوع. جادو مسلماً متکی بر «قدرتِ مطلقِ اندیشه» نیست“. (همان: 42) این تمایزی مهم است. اکنون که عقل چونان اندیشه‌ای در جایگاهِ قادرِ مطلق حکم می‌راند، هر چه بیشتر این فاصله تقویت می‌شود. در این‌جا آدورنو و هورکهایمر بر این موضوع تأکید دارند که آن اطمینان به کسبِ سلطه بر جهان که فروید به جادو نسبت می‌دهد، چیزی نیست جز آن‌چه می‌تواند ”در سطحِ بالاتری از تیزبینیِ علمی“ نیز ممکن به نظر برسد. درواقع روشنگری که ”کلِ ماده و محتوایِ خود را از اسطوره‌ها اخذ می‌کند“ در همان منطقی که قصدِ نابودی‌اش را دارد اسیر شده است. البته باید تأکید کنم که توضیحی که در این‌جا آورده ام، نتوانسته به‌درستی و به‌شکلی رضایت‌بخش  ظرافت‌های نظریِ متنِ «مفهومِ روشنگری» را منتقل کند.

 

2. نقدِ دوم بر پسرفتی است که روشنگری مسببِ آن است. آدورنو و هورکهایمر این جنبه را بر پایه‌ی رابطه‌ی ارباب و برده [یا خدایگان و بنده] ـ بخشی مشهور از پدیدارشناسیِ جانِ هگل ـ صورت‌بندی می‌کنند. آن‌ها می‌نویسند که این پسرفت بهایی است که هر نظامِ سلطه‌ای وادار به پرداختِ آن است. بنده مطیع و منقاد است اما او است که به‌شکلی انضمامی با جهان در ارتباط قرار می‌گیرد در حالی که ذهنِ شناسا که پیشتر گفتیم به‌شدت از ابژه‌ی خود دور شده است، عملاً به واسطه‌ی بنده است که با آن مرتبط می‌شود. آن‌ها این روند را با تقسیمِ کارِ فزاینده همسو می‌دانند و می‌نویسند: ”همپا با رفاهِ تکنیکیِ زندگی، استمرارِ سلطه، تثبیتِ غرایز از طریقِ سرکوبِ شدیدتر را طلب می‌کند. قوه‌ی تخیل تحلیل می‌رود و خشک می‌شود“. (همان: 82) این، پیامدِ شکل‌گیریِ بنیادهایی مانندِ علمِ پوزیتیو، سازمان‌یابیِ کار و ماشینی‌شدن و مانند آن است که پیشتر تحلیل‌شان کرده اند. آن‌ها می‌نویسند: ”در ان‌جا که تکاملِ ماشین فی‌الحال به ماشینِ سلطه بدل شده است ـ به صورتی که گرایش‌های تکنولوژیک و اجتماعی که همواره مرتبط و درهم اند، در مقصد نهاییِ خود، یعنی احاطه‌ی تام و تمام بر انسان، به هم می‌رسند ـ جامانده‌ها معرفِ فقط دروغ و عدمِ حقیقت نیستند. در برابر، تطبیق‌یافتن با قدرتِ پیشرفت، متضمنِ پیشرفتِ قدرت است، و این تطابق، هر بار آن صُوری از انحطاط را احیا می‌کند که اثبات می‌کنند پیشرفتِ موفق، و نه پیشرفتِ ناموفق، است که حقیقتاً آنتی‌تزِ خویش است. نفرینِ پیشرفتِ توقف‌ناپذیر چیزی نیست مگر پسرفتِ توقف‌ناپذیر“. (همان: 82 و 83) این، همان ایده‌ای است که در آن تزِ نهم از تزهای تاریخِ والتر بنیامین به‌تمامی نقد می‌شود و ”تل‌انبارِ ویرانه‌ها“ (بنیامین، 1387: 157) توصیف می‌شود؛ همان ایده‌ی ویرانگرِ پیشرفت.

 

دشواریِ کار روی متنی مانندِ «مفهومِ روشنگری» را به‌سادگی می‌توان در این نوشته دید. آدورنو و هورکهایمر به‌تمامی دیالکتیکی می‌نویسند: پیش و پس رفتن میانِ موضوعاتِ مرتبط و درهم‌پیچیده و سپس برنهادنِ خلافِ منطقی آن‌ها و باز فرارفتن از آن. چنین نوشتاری بی‌شک گریزپا است و به‌چنگ‌آوردنِ ایده‌ها و رویکردهایِ بنیادیِ آن طبیعتاً نیازمند به‌کارگیریِ خلاقانه‌ی همان روش است.

 

منابع ــــــــــــــــــــ 

آدورنو، تئودور و هورکهایمر ماکس؛ دیالکتیکِ روشنگری؛ امید مهرگان و مراد فرهادپور؛ نشرِ گامِ نو؛ 1384

بنیامین، والتر؛ عروسک و کوتوله؛ مراد فرهادپور و امید مهرگان؛ نشرِ گامِ نو؛ 1387

 


krzem w płynie
28 دی 97 15:15
Hmm is anyone else having problems with the images
on this blog loading? I'm trying to find out if its
a problem on my end or if it's the blog. Any suggestions would be
greatly appreciated.
Olej z konopni CBD
23 دی 97 19:37
WOW just what I was searching for. Came here by searching for elevate
cialis
16 آذر 97 11:01

Regards! I enjoy this.
generic cialis 20mg uk cialis 5 mg effetti collateral overnight cialis tadalafil generico cialis mexico what is cialis dosagem ideal cialis cialis official site cialis generic cialis 5mg prix cialis tadalafil online
Buy cialis online
15 آذر 97 15:49

Nicely put. With thanks.
cialis pas cher paris cialis 5 mg try it no rx cialis cialis qualitat cialis authentique suisse generic cialis levitra we recommend cheapest cialis cialis patent expiration prix de cialis cialis professional yohimbe
buy cialis pills online
14 آذر 97 20:01

You made your point quite clearly.!
comprar cialis 10 espa241a comprar cialis navarr cialis patent expiration cialis 20 mg cost buy cialis online 5 mg cialis coupon printable warnings for cialis cialis generico lilly cialis for bph cialis farmacias guadalajara
Buy generic cialis
14 آذر 97 06:01

Good content. With thanks.
i recommend cialis generico generic cialis at the pharmacy cialis generique cialis kamagra levitra cost of cialis cvs cialis for daily use cialis generico online cialis great britain cialis generique 5 mg cialis lowest price
cialis
13 آذر 97 18:41

Nicely put. With thanks!
acheter cialis kamagra american pharmacy cialis cialis pas cher paris generic cialis in vietnam purchase once a day cialis cialis 5mg billiger cialis 10mg prix pharmaci comprar cialis navarr look here cialis order on line cialis prices in england
buy cialis us pharmacy
13 آذر 97 07:34

Amazing information, Appreciate it.
cialis daily dose generic buy cheap cialis in uk price cialis wal mart pharmacy prezzo cialis a buon mercato side effects for cialis only best offers 100mg cialis cialis daily cialis 5 mg buy comprar cialis navarr tadalafil 20 mg
buy cialis online without a prescription
12 آذر 97 19:36

Wow a lot of superb info.
link for you cialis price cialis arginine interactio look here cialis order on line generic cialis in vietnam dose size of cialis cialis daily reviews chinese cialis 50 mg cialis 5mg prix we use it 50 mg cialis dose american pharmacy cialis
Cialis 20 mg
12 آذر 97 07:13

Nicely put, Thanks a lot!
calis we recommend cialis info side effects for cialis click here to buy cialis cialis canada on line can i take cialis and ecstasy interactions for cialis walgreens price for cialis cialis generico in farmacia cialis cuantos mg hay
buy cialis delhi
11 آذر 97 19:08

Amazing material. Many thanks.
walgreens price for cialis cialis e hiv cialis 30 day sample cialis usa cost cialis from canada cialis from canada cialis efficacit buy cialis online cheapest generic cialis tadalafil cost of cialis per pill
Cialis canada
11 آذر 97 06:42

You actually explained this effectively.
comprar cialis navarr when will generic cialis be available cialis 10mg prix pharmaci overnight cialis tadalafil cialis 100mg suppliers cialis kaufen wo viagra or cialis 200 cialis coupon how to purchase cialis on line cialis rckenschmerzen
buy cialis online no prescription
10 آذر 97 19:27

Fine write ups. Thank you.
costo in farmacia cialis cialis tadalafil online cialis online cialis generico milano free cialis ou trouver cialis sur le net cialis en 24 hora cialis generico lilly cialis coupon female cialis no prescription
Cialis pills
10 آذر 97 06:20

Really a good deal of beneficial advice.
generic cialis in vietnam cialis 20 mg buying cialis on internet can i take cialis and ecstasy cialis cipla best buy discount cialis cialis patent expiration cialis daily dose generic price cialis best cialis sale online
Generic cialis
9 آذر 97 19:03

You reported this superbly!
cialis australia org viagra cialis levitra click now cialis from canada generic cialis pro cialis kamagra levitra cialis tablets for sale online prescriptions cialis pastillas cialis y alcoho cialis prezzo di mercato can i take cialis and ecstasy
Cialis generic
9 آذر 97 07:16

Thank you! Loads of posts.

buy cheap cialis in uk generic cialis soft gels cialis uk non 5 mg cialis generici cialis lilly tadalafi cialis official site i recommend cialis generico cialis name brand cheap generic cialis 20mg tablets non 5 mg cialis generici
buy cheap cialis coupon
8 آذر 97 20:03

Wow a lot of fantastic tips.
cialis prices costo in farmacia cialis how do cialis pills work legalidad de comprar cialis cialis farmacias guadalajara preis cialis 20mg schweiz generic cialis 20mg uk cialis patent expiration cialis super acti cialis generico en mexico
buy cials online
8 آذر 97 08:22

Regards! Quite a lot of content.

look here cialis cheap canada only now cialis 20 mg enter site natural cialis cialis prezzo in linea basso cialis dose 30mg generic cialis at the pharmacy tadalafilo tadalafil 5mg viagra vs cialis chinese cialis 50 mg
Cialis pills
7 آذر 97 19:31

Nicely put, With thanks!
tadalafilo cialis generic where do you buy cialis tesco price cialis cialis super acti cialis great britain opinioni cialis generico cialis 20 mg cost cialis 200 dollar savings card non 5 mg cialis generici
buy cialis delhi
7 آذر 97 07:47

You explained it terrifically.
cipla cialis online buy cialis uk no prescription legalidad de comprar cialis cialis 5mg billiger non 5 mg cialis generici cialis manufacturer coupon enter site very cheap cialis legalidad de comprar cialis non 5 mg cialis generici cialis mit grapefruitsaft
Online cialis
11 مهر 97 06:19

Information effectively regarded!.
cialis online nederland cialis manufacturer coupon cialis 5 mg click now buy cialis brand cost of cialis cvs preis cialis 20mg schweiz click here cialis daily uk cialis generika in deutschland kaufen only best offers cialis use cialis arginine interactio
buy cials online
9 مهر 97 05:06

You said it nicely..
cialis generico milano only here cialis pills generic cialis cialis coupons printable generic low dose cialis click now buy cialis brand acquisto online cialis cialis price thailand we recommend cialis best buy buy cialis sample pack
canadian pharmacies shipping to usa
1 مهر 97 06:54

Thanks, Plenty of knowledge!

viagra canadiense is trust pharmacy in canada legitimate legitimate canadian mail order pharmacies drugstore online shopping canada online pharmacies legitimate no 1 canadian pharcharmy online the best canadian online pharmacies most reliable canadian pharmacies the best canadian online pharmacies canada pharmaceuticals online
viagraky.com
28 شهریور 97 03:40

Terrific stuff. Thank you.
cialis cipla best buy cialis preise schweiz cialis 5 mg scheda tecnica buy online cialis 5mg cialis alternative sialis cialis e hiv cialis daily reviews cialis australian price chinese cialis 50 mg
http://viagrayosale.com/
15 شهریور 97 19:26

Very good posts. Thank you!
cialis e hiv cialis farmacias guadalajara cialis 200 dollar savings card cialis 200 dollar savings card click here take cialis cialis kaufen cialis daily buy cialis online nz acquisto online cialis pastillas cialis y alcoho
canadianpharmacyies.com
14 شهریور 97 11:38

Nicely put. Appreciate it.
canadian drug buy viagra usa canada online pharmacy drugs for sale in uk canada medication cost canadian pharmacy canadian drugstore buy viagra usa online pharmacy canada most reliable canadian online pharmacies
http://canadianpharmacyonli.com/
13 شهریور 97 14:03

Cheers! Lots of write ups!

buy viagra 100mg buy viagra 25mg buy viagra online germany buy viagra with prescription low price viagra buy viagra paypal how to get viagra cost of viagra buy viagra 25mg buy viagra online price
cialisvipsale.com
11 شهریور 97 19:35

Incredible a lot of fantastic facts.
prescription doctor cialis when can i take another cialis cialis efficacit cialis super acti deutschland cialis online calis cialis 100 mg 30 tablet no prescription cialis cheap canadian discount cialis cialis tablets for sale
viabiovit.com/viagra-50-mg.html
23 مرداد 97 07:39

You actually reported that really well!
where do i buy viagra buy viagra pfizer i want to buy viagra buy generic viagra online usa can you buy viagra at the store viagra online buy viagra cvs buy viagra online with prescription buy viagra uk without prescription buy generic viagra cheap
Cialis prices
22 مرداد 97 23:16

Lovely content, Regards!
cost of cialis per pill buy cialis cialis for daily use get cheap cialis precios cialis peru how to purchase cialis on line cialis generique 5 mg effetti del cialis buy original cialis purchasing cialis on the internet
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30