تبلیغات
متن‌هایی برای گذار نظری - گزارشی از مقاله‌ی «مفهومِ روشنگری» از دیالکتیکِ روشنگری

آدورنو و هورکهایمر در «مفهومِ روشنگری» با ژست (gesture)ی روشنگرانه، سویه‌های تاریکِ ’روشنگری‘ را تا ژرفاهایِ عمل و تفکرِ خودِ آن می‌کاوند. پرسشی که با آن آغاز می‌کنند اهمیتی بنیادی دارد: ”نابودیِ روشنگری به دستِ خویش“ (آدورنو و هورکهایمر، 1384: 20). آنها به جای این‌که مشکل را به چیزی بیرونی نسبت دهند، مسئله را خودِ روشنگری آن‌چنان که هست قرار می‌دهند: ”علتِ اصلیِ لغزشِ روشنگری به اسطوره را نه در اسطوره‌های ناسیونالیستی، پاگان و دیگر اسطوره‌های مدرنی که دقیقاً به قصدِ ایجادِ چنین لغزشی قالب‌ریزی‌ شده اند بلکه باید در خودِ روشنگری‌ای جست که به‌واسطه‌ی ترس از حقیقت فلج شده است“ (همان: 21). چنین کاری به‌سادگی می‌تواند این تصوُر را پدید بیاورد که قصد دارد به‌تمامی جنبشِ روشنگری را طرد کند (آن‌چنان که پسامدرن‌ها آن را به سرانجام می‌رسانند). هر چند فاکت‌هایی در تأییدِ این رویکرد می‌توان یافت اما چه در خودِ متنِ «مفهومِ روشنگری» و چه در دیباچه‌ی مهمِ 1944ـِ دیالکتیکِ روشنگری می‌توان فاکت‌هایی از رویکردی درون‌ماندگار به دست آورد که هشدار می‌دهد: ”اگر تفکر [در این‌جا روشنگری] بررسیِ سویه‌ی مخربِ پیشرفت را صرفاً به دشمنانِ خویش واگذارد، آنگاه‌ در گرایشِ کورکورانه و شتاب‌زده‌اش به عمل‌گرایی، خصلتِ نفی‌کننده و تعالی‌بخش (Aufhebung) خویش، و ازاین‌رو پیوندش با حقیقت را از دست می‌دهد“ (همان: 21). 

آدورنو و هورکهایمر در «دیباچه 1944 و 1947» بارها از وانهادگیِ جاری در خودِ روشنگری می‌گویند و هشدار می‌دهند که ”اگر این تفکر [تفکرِ پیروزمند] از عنصرِ انتقادیِ خویش به‌دلخواه جدا گردد تا به ابزاری صرف در خدمتِ نظام موجود بدل شود، آنگاه خواهی‌نخواهی به آن سو خواهد رفت تا آرمانِ پوزیتیو یا مثبتی را که مدافعِ آن بوده است، به چیزی منفی و مخرب بدل سازد“ (همان: 18). این فاکت‌ها مشخصاً از گرایشی خبر می‌دهند که قصد دارد به‌شکلی درون‌ماندگار اما تماماً ریشه‌ای و ’منفی‘ سویه‌های تاریکِ این جنبشِ ’پیشرو‘ را واکاوی کنند.

آن‌ها اما فراموش نمی‌کنند از پیوندهایِ جادویی و ژرفِ جنبشِ روشنگری با ”جامعه‌ی بورژوایی به‌مثابهِ یک کل“ سخن بگویند. برای آن‌ها نقد بر عقلِ روشنگری جدا از نقد بر عقل بورژوایی نیست و خواهیم دید که گاه هر دوِ این‌ها را یکی می‌شمارند. در پرتوِ این بینش است که می‌نویسند: ”آن رسالتی که باید تحقق یابد حفظِ گذشته نیست، بلکه رستگاری و نجاتِ امیدهایِ گذشته است. اما امروزه گذشته فقط در شکلِ تخریبِ گذشته تداوم می‌یابد“ (همان: 23) بر این اساس، هدفِ نقدِ روشنگری ”هموارساختنِ راه برایِ طرحِ مفهومیِ پوزیتیو از روشنگری است که آن را از درگیری و گره‌خوردگی‌اش با سلطه‌ی کور رها خواهد کرد“. (همان: 24) چنین رویکردی، نقطه‌ی عزیمت برای آن طرحی است که نزدِ هابرماس، ’پروژه‌ی ناتمامِ مدرنیته‘ نام می‌گیرد.

 

در میانِ هیاهویِ یک نوشتار

برایِ به‌دست‌دادنِ فهمی بهتر از آن‌چه نقدِ هورکهایمر و آدورنو از روشنگری در بر دارد، بهتر است این نقد را در سه محور اساسی پی‌گیری کنیم: 1. رابطه با طبیعت 2. رابطه با عقل 3. رابطه با فرهنگ که می‌توان بر همین قیاس از سه رویکردِ چیره بر روشنگری ـ آن‌چنان که در «مفهومِ روشنگری» تفکیک می‌شود ـ نام بُرد: 1. چیرگی بر طبیعت و پیشرفتِ مادیِ پی‌آیندِ آن 2. چیرگیِ عقل چونان معیارِ خودبنیاد شناخت 3. افسون‌زدایی از جهانِ و انحلالِ اسطوره‌ها. از طریقِ واکاویِ این سه رویکرد است که می‌کوشم با نویسندگانِ «مفهومِ روشنگری» همراه شوم. «مفهومِ روشنگری» در پیِ ایده‌ یا ایده‌های بنیادیِ حاکم بر روشنگری است نه بررسیِ تاریخی انکشاف و رشدوپیشرفتِ آن هر چند که از آن تاریخ نیز بهره می‌گیرد.

 

تاریخِ کوتاهِ انکشافِ روشنگری؛ چیرگی بر طبیعت

رابطه‌ی انسانِ سده‌های میانه با طبیعت بیش از آن‌که رابطه‌ای سلطه‌آمیز باشد مقهورانه بود چه از نظرِ مادی چه از نظرِ متافیزیکی. نه نیروهایِ مادی او آن‌چنان رشد یافته بودند که بتوانند این چشم‌انداز را پیشِ روی خود قرار دهند که می‌توان طبیعت را به زیر یوغ در آورد و نه نیرویِ فکریِ او توانسته بود فارغ از چارچوب‌های الهیاتیِ مسیحی، طبیعت را چیزی جز تحقق و واسطه‌ی اراده‌ی خداوند ببیند. طبیعت پهنه‌ای افسون‌زده از درهم‌آمیزیِ نیروهایِ اهریمنی و الهی بود. تنها نیرویی که ممکن بود بتواند طبیعت را تحتِ سیطره‌ی خود در آورد، جادو بود که آن هم به‌تمامی در هیئتِ نیروهایِ اهریمنی عمل می‌کرد.

روشنگری چونان ایده‌ی بنیادیِ نوزایی نمی‌توانست دیگر به چنین رابطه‌ی زیردستانه‌ای با طبیعت ادامه دهد. او برای تداومِ خود نیاز داشت که نه تنها جهان را با نگاهی دیگر ببیند بلکه برای دست‌یابی به این نگاه، جهان را با دست و چشم خود تا ژرفاها بکاود و زیر و رو کند. ضرورت‌های عینی و منطقیِ جدی‌ای برای این دگرگونیِ بزرگ وجود داشت. جهانِ کهن چنان پوسیده و ازهم‌پاشیده بود که دیگر حتا نمی‌توانست برای ادامه‌ی حیاتِ فکری و عملیِ خود توجیه بتراشد.

برخوردِ واکنشیِ آغازی، روی‌گرداندن از هرچیزِ لاهوتی بود و روی‌گرداندن از آسمان، انسان نوزایی را رودررویِ چیزی افسون‌زده و ناشناخته به نامِ طبیعت قرار داد. گویا انسانِ نوزایی اکنون پهنه جولانِ فکر و کنشِ خود را یافته بود. اما در این‌جا چیزی کم بود؛ ابزاری که چنین کاوشی را ممکن می‌کرد. نمی‌شد از ابزارهای کهن و ازکارافتاده‌ای چون الهیات و دین برای چنین کاوشی استفاده کرد. این ابزار را تفکرِ نظام‌مندی که علیهِ قیمومیتِ الهیات برخاسته بود، در اختیارِ انسانِ نوزایی و روشنگری‌اش قرار داد: فلسفه.

فلسفه که اکنون در پس‌جهشی تاریخی و برای گسست از الهیاتِ مسیحی داشت بنیادهای خود را بر خرابه‌های آکادمیا بنا می‌کرد، عنصری ویژه را که زیرِ خروارها خاکِ برجامانده از سده‌های میانه دیگر به چشم نمی‌آمد بیرون کشید و آن را از ته‌مانده‌های الهیاتی‌اش (به‌ظاهر) زدود تا ابزاری برای دیدنِ جهان در اختیار انسانِ نوزایی قرار دهد: عقلِ خودبنیادِ انسان.

اکنون که آن ابزار کشف شده بود، انسان، بی‌نیاز به مرجعی بیرون از جهان، می‌توانست بر پایه‌ی درکِ عقل خود و معرفتِ پی‌آیندِ آن به جهان بیندیشد و دست به دگرگون‌کردنِ آن به سودِ خواست و نیازِ خود ببرد.

خدا از مرکزِ هستی به حاشیه رانده شد و انسان یعنی آن پاسخِ نهایی و درست، به جایِ او نشست. قرارگرفتنِ انسان در مرکزِ هستی و بنیادِ همه‌چیز قرارگرفتنِ عقل و معرفتِ او، همه‌چیز را به واسطه‌ای گذرا برای تحقق و برآوردنِ خواست‌ها و نیازهای او تبدیل کرد. اگر رابطه‌ی انسانِ پیشاروشنگری با طبیعت رابطه‌ای دور و با ترسی خرافه‌گون بود، انسانِ روشنگری خود را محورِ جهان و مالک و صاحبِ همه‌چیزِ آن دانست و عقلِ و معرفتِ برآمده از آن را شناسا و داورِ نهایی جهانِ پنداشت. «مفهومِ روشنگری» از چنین نقطه‌ای می‌آغازد؛ نقطه‌ی آغازِ ’نابودیِ روشنگری به دستِ خود‘.

 

نقدِ دیالکتیکیِ ایده‌های روشنگری

«مفهومِ روشنگری» ایده‌های فراوانی را درباره‌ی این‌که روشنگری چگونه به جهان می‌اندیشد و به آن معرفت می‌یابد و این‌که این تفکر چه پیامدهایی به بار می‌آورد، پیش می‌نهد: نگاهِ فروکاست‌گرایانه‌ی معرفتِ برآمده از عقلِ روشنگری، فناوری (تکنولوژی)، جادو، افسون‌زدایی از جهان، خصلتِ تام‌گرایِ روشنگری، فروکاستن تنوع و کثرتِ جهان به یکسانی و اینهمانیِ ذهن و اینهمانیِ طبیعت، انتزاعِ کل‌نگر و فروکاهنده‌ی روشنگری، اسطوره‌زاییِ آن و در آخر دو نقدِ بنیادی به روشنگری؛ یکی این‌که او در پیِ نفی و حذفِ وساطت‌ها است و دیگری این‌که او جهان انسانی و خودِ او را به ’پسرفت‘ دچار می‌کند. «مفهومِ روشنگری» چیزی نیست جز نقدِ دیالکتیکیِ ایده‌های روشنگری.

نقدهایِ آدورنو و هورکهایمر بنیادی اند و به ’بن و ریشه‌ی امور‘ می‌روند اما به دلیلِ خصلتِ جدلی و فرمِ خاصِ «مفهومِ روشنگری» نمی‌توان برایِ این متن مرکزی قائل شد. از چپ و راست به اینجا و آنجایِ روشنگری ـ از حلقه‌به‌گوشیِ آن در برابرِ کارفرمایان بورژوا بگیر تا این‌که ”روشنگری با قربانی‌کردنِ تفکر که اینک در شکلِ شیءواره‌ی خود، ریاضیات و ماشین و سازمان، از آدمیانی که آن را به فراموشی سپرده اند، انتقام می‌گرفت، به‌واقع از تحققِ خود دست کشید“ (همان: 91) ـ حمله می‌شود و هم‌چون منظومه‌ای از قطعات، ایده‌هایِ حاکم بر روشنگری نقد می‌شوند. در این‌جا تنها به دو نقد اشاره می‌کنم.

 

1. طبیعتِ افسون‌زدوده بدل به ابژه‌ی معرفت می‌شود. ”اکنون قرابت‌هایِ متنوعِ و متکثر مابینِ موجودات، به نفعِ رابطه یا نسبتی واحد سرکوب می‌شود، رابطه‌ای میانِ سوژه یا ذهنی که معنا می‌بخشد و ابژه یا عینِ فاقدِ معنا، رابطه‌ای میانِ دلالت‌های عقلانی و حاملان تصادفیِ آن“. (همان: 41) در این‌جا می‌توان به رابطه‌ای که جادو با جهان داشته است اشاره کرد. «جادو می‌کوشد تا از طریقِ مایمسیس [mimesis: تقلید، محاکات] به هدفِ خود برسد نه با فاصله‌گرفتنِ فزاینده از موضوع. جادو مسلماً متکی بر «قدرتِ مطلقِ اندیشه» نیست“. (همان: 42) این تمایزی مهم است. اکنون که عقل چونان اندیشه‌ای در جایگاهِ قادرِ مطلق حکم می‌راند، هر چه بیشتر این فاصله تقویت می‌شود. در این‌جا آدورنو و هورکهایمر بر این موضوع تأکید دارند که آن اطمینان به کسبِ سلطه بر جهان که فروید به جادو نسبت می‌دهد، چیزی نیست جز آن‌چه می‌تواند ”در سطحِ بالاتری از تیزبینیِ علمی“ نیز ممکن به نظر برسد. درواقع روشنگری که ”کلِ ماده و محتوایِ خود را از اسطوره‌ها اخذ می‌کند“ در همان منطقی که قصدِ نابودی‌اش را دارد اسیر شده است. البته باید تأکید کنم که توضیحی که در این‌جا آورده ام، نتوانسته به‌درستی و به‌شکلی رضایت‌بخش  ظرافت‌های نظریِ متنِ «مفهومِ روشنگری» را منتقل کند.

 

2. نقدِ دوم بر پسرفتی است که روشنگری مسببِ آن است. آدورنو و هورکهایمر این جنبه را بر پایه‌ی رابطه‌ی ارباب و برده [یا خدایگان و بنده] ـ بخشی مشهور از پدیدارشناسیِ جانِ هگل ـ صورت‌بندی می‌کنند. آن‌ها می‌نویسند که این پسرفت بهایی است که هر نظامِ سلطه‌ای وادار به پرداختِ آن است. بنده مطیع و منقاد است اما او است که به‌شکلی انضمامی با جهان در ارتباط قرار می‌گیرد در حالی که ذهنِ شناسا که پیشتر گفتیم به‌شدت از ابژه‌ی خود دور شده است، عملاً به واسطه‌ی بنده است که با آن مرتبط می‌شود. آن‌ها این روند را با تقسیمِ کارِ فزاینده همسو می‌دانند و می‌نویسند: ”همپا با رفاهِ تکنیکیِ زندگی، استمرارِ سلطه، تثبیتِ غرایز از طریقِ سرکوبِ شدیدتر را طلب می‌کند. قوه‌ی تخیل تحلیل می‌رود و خشک می‌شود“. (همان: 82) این، پیامدِ شکل‌گیریِ بنیادهایی مانندِ علمِ پوزیتیو، سازمان‌یابیِ کار و ماشینی‌شدن و مانند آن است که پیشتر تحلیل‌شان کرده اند. آن‌ها می‌نویسند: ”در ان‌جا که تکاملِ ماشین فی‌الحال به ماشینِ سلطه بدل شده است ـ به صورتی که گرایش‌های تکنولوژیک و اجتماعی که همواره مرتبط و درهم اند، در مقصد نهاییِ خود، یعنی احاطه‌ی تام و تمام بر انسان، به هم می‌رسند ـ جامانده‌ها معرفِ فقط دروغ و عدمِ حقیقت نیستند. در برابر، تطبیق‌یافتن با قدرتِ پیشرفت، متضمنِ پیشرفتِ قدرت است، و این تطابق، هر بار آن صُوری از انحطاط را احیا می‌کند که اثبات می‌کنند پیشرفتِ موفق، و نه پیشرفتِ ناموفق، است که حقیقتاً آنتی‌تزِ خویش است. نفرینِ پیشرفتِ توقف‌ناپذیر چیزی نیست مگر پسرفتِ توقف‌ناپذیر“. (همان: 82 و 83) این، همان ایده‌ای است که در آن تزِ نهم از تزهای تاریخِ والتر بنیامین به‌تمامی نقد می‌شود و ”تل‌انبارِ ویرانه‌ها“ (بنیامین، 1387: 157) توصیف می‌شود؛ همان ایده‌ی ویرانگرِ پیشرفت.

 

دشواریِ کار روی متنی مانندِ «مفهومِ روشنگری» را به‌سادگی می‌توان در این نوشته دید. آدورنو و هورکهایمر به‌تمامی دیالکتیکی می‌نویسند: پیش و پس رفتن میانِ موضوعاتِ مرتبط و درهم‌پیچیده و سپس برنهادنِ خلافِ منطقی آن‌ها و باز فرارفتن از آن. چنین نوشتاری بی‌شک گریزپا است و به‌چنگ‌آوردنِ ایده‌ها و رویکردهایِ بنیادیِ آن طبیعتاً نیازمند به‌کارگیریِ خلاقانه‌ی همان روش است.

 

منابع ــــــــــــــــــــ 

آدورنو، تئودور و هورکهایمر ماکس؛ دیالکتیکِ روشنگری؛ امید مهرگان و مراد فرهادپور؛ نشرِ گامِ نو؛ 1384

بنیامین، والتر؛ عروسک و کوتوله؛ مراد فرهادپور و امید مهرگان؛ نشرِ گامِ نو؛ 1387

 


alargamiento de pene
18 مرداد 98 10:20
There is definately a lot to learn about this issue.
I really like all the points you made.
busy z belgii do polski codziennie
17 مرداد 98 05:35
Hello there, I discovered your web site by the use of Google at
the same time as searching for a related topic, your site came up, it
appears great. I have bookmarked it in my google bookmarks.

Hello there, just become alert to your weblog through Google, and found
that it's truly informative. I am gonna be careful for brussels.
I will appreciate in the event you continue this in future.

A lot of other people will likely be benefited from your writing.
Cheers!
transport polska belgia
17 مرداد 98 01:41
There is certainly a great deal to find out about this subject.
I love all of the points you've made.
como aumentar o pinto
9 مرداد 98 00:01
Hello there, You've done a great job. I'll certainly digg it and personally suggest to my friends.

I'm sure they'll be benefited from this web site.
como aumentar o penes rapido
8 مرداد 98 12:31
Hello, Neat post. There is an issue together with your site in web
explorer, may check this? IE still is the market chief and a big element of
folks will omit your great writing because of this problem.
Wesleystact
31 تیر 98 01:22
order viagra now money
<a href="https://www.viagraforsalemsn.com/">viagra over the counter</a>
Wesleystact
26 تیر 98 11:14
generic viagra discussion forum
<a href="https://www.viagraforsalemsn.com/">viagra 100mg</a>
호스트알바
16 تیر 98 02:43
great website..plenty of useful information here
Buy generic cialis
2 تیر 98 23:06

Seriously loads of helpful info!
generic cialis 20mg tablets cialis dosage cialis 5 mg cialis generico online cialis generika if a woman takes a mans cialis cialis name brand cheap cialis without a doctor's prescription tadalafil tablets buy cialis online cheapest
cialis super active sale
2 تیر 98 07:41

Beneficial info. Regards.
cialis 5 mg funziona cialis generique 5 mg ou acheter du cialis pas cher cialis tablets for sale cialis pills boards cialis from canada generic cialis 20mg uk how does cialis work cialis taglich click here take cialis
http://taypregan.strikingly.com/
1 تیر 98 16:12

Cheers! I like it.
cialis 30 day trial coupon buy cialis online nz buy cialis online legal cialis savings card american pharmacy cialis how much does a cialis cost where to buy cialis in ontario ou trouver cialis sur le net cialis official site cialis sans ordonnance
http://flexsurnews.strikingly.com/
31 خرداد 98 23:30

Thanks! An abundance of facts.

cialis reviews buy cheap cialis in uk only now cialis 20 mg cialis prezzo al pubblico cost of cialis per pill generic low dose cialis we choice cialis uk comprar cialis 10 espa241a brand cialis generic cialis authentique suisse
http://compberfa.strikingly.com/
31 خرداد 98 07:34

Superb write ups. Thank you.
we like it cialis price cialis rezeptfrei sterreich cialis cuantos mg hay cialis kaufen bankberweisung cost of cialis per pill only here cialis pills cialis side effects cialis 20 mg cost only now cialis for sale in us cialis flussig
http://prevpokce.strikingly.com/
30 خرداد 98 14:27

Regards. Wonderful information!
we choice free trial of cialis buy cialis online where cheapest cialis cialis professional from usa cialis generic tadalafil buy cialis 10mg prix pharmaci how to purchase cialis on line cuanto cuesta cialis yaho cialis prezzo al pubblico generic cialis at walmart
Cialis pills
29 خرداد 98 20:35

You suggested this well!
non 5 mg cialis generici can i take cialis and ecstasy cialis 20mg preis cf 40 mg cialis what if i take legalidad de comprar cialis get cheap cialis cialis e hiv cialis 20mg prix en pharmacie buy cialis cost of cialis per pill
order cialis from india
29 خرداد 98 04:19

Cheers! Awesome information.
pastillas cialis y alcoho interactions for cialis tadalafil 5mg where to buy cialis in ontario can i take cialis and ecstasy we choice cialis pfizer india cialis 20mg preis cf low dose cialis blood pressure cialis with 2 days delivery cialis australia org
http://caeprencen.strikingly.com/
28 خرداد 98 05:35

Thank you, Fantastic information!
cialis 5 mg scheda tecnica safe dosage for cialis acheter du cialis a geneve cialis 20mg prix en pharmacie cialis qualitat cialis canada on line wow cialis tadalafil 100mg viagra vs cialis cialis en 24 hora cialis generico in farmacia
cialis 5 mg para diabeticos
27 خرداد 98 14:37

Kudos! Plenty of facts!

dosagem ideal cialis prezzo cialis a buon mercato 200 cialis coupon generic cialis tadalafil cialis venta a domicilio cialis ahumada fast cialis online cialis en mexico precio acquisto online cialis cialis generika in deutschland kaufen
http://ranconsmed.strikingly.com/
27 خرداد 98 00:18

Valuable posts. Thanks!
cialis 5mg billiger cilas cialis patentablauf in deutschland generic cialis 20mg tablets precios de cialis generico opinioni cialis generico look here cialis order on line if a woman takes a mans cialis the best site cialis tablets we use it cialis online store
cialis tadalafil cheapest online
25 خرداد 98 20:28

Terrific forum posts, Thanks.
we like it cialis price cialis generico lilly acquisto online cialis acquisto online cialis cialis ahumada click here take cialis cialis mit grapefruitsaft cialis uk next day dose size of cialis cialis en 24 hora
best prices for cialis
25 خرداد 98 06:21

Thank you! Excellent information.
achat cialis en suisse cialis 50 mg soft tab achat cialis en europe tadalafil cialis official site only best offers 100mg cialis cialis great britain cialis herbs cialis dose 30mg only now cialis 20 mg
http://fuesanto964171.wikidot.com/
24 خرداد 98 05:37
That iѕ whyy I love this simple cinnamon roⅼl recipe.
Monroe
24 خرداد 98 03:27
Drɑin the codfish and pat dry wwith pаper towels.
http://pocasent.strikingly.com/
24 خرداد 98 01:43

You actually suggested that perfectly!
does cialis cause gout cialis farmacias guadalajara cialis 05 safe dosage for cialis link for you cialis price cialis generic buy cialis cheap 10 mg what is cialis cialis diario compra free generic cialis
Chelsey
23 خرداد 98 12:23
Cumpara RaspЬerry Pi 3 Model B 1 Gb RAM dde la eMAG!
cialis for men
23 خرداد 98 12:04

Amazing knowledge. Cheers!
side effects of cialis fast cialis online prix cialis once a da cialis 200 dollar savings card generic cialis in vietnam cialis prezzo al pubblico cialis tablets cialis pills enter site 20 mg cialis cost cialis in sconto
Evelyne
23 خرداد 98 09:31
Fⅼour, sugar, butter, eggs, sаlt, cinnamon, and so forth.
https://chantalhoke443.hatenablog.com/entry/2019/01/27/165957
23 خرداد 98 09:18
You ciulԁ p᧐ssibly use peat as an alternative of soil.
Nikole
23 خرداد 98 08:00
Αre CinnamonToastKeen annd PewԀiepie Best Mates?
https://hermanpanos4978.hatenadiary.com/entry/2018/12/29/035629
23 خرداد 98 07:25
Τhee two species of codfish inhabit completely different oceans.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30