تبلیغات
متن‌هایی برای گذار نظری - میراث‌های متمایز «دنیا»ی ارانی
15 بهمن 96

میراث‌های متمایز «دنیا»ی ارانی

   نوشته شده توسط: روزبه آقاجری    نوع مطلب :یادداشت روزنامه ای ،

تاکنون کمتر به دگرگونی‌های نظریِ مارکسیسم در ایران یا به‌عبارتی دگرگونی‌های نظریه‌ی مارکسیستی در ایران توجه نشان داده شده است. این بی‌توجهی نه تنها پیامدهایی برای خود نظریه‌کنشِ مارکسیستی در ایران داشته بلکه پی‌گیری پیامدها و تأثیرات مستقیم و ضمنی آن را بر حوزه‌های نظری و فلسفی دیگر دشوار و مبهم کرده است. این یادداشت کوتاه جدا از اینکه با هدف تأکید بر اهمیت کاوش در چنین حوزه‌ای نوشته شده، می‌خواهد ـ هر چند به‌شکلی گذرا ـ به برخی ابعاد قابل‌توجه‌ترِ آن در نوشته‌ّهای یکی از چهره‌های بنیادگذار چپ ایرانی یعنی دکتر تقی ارانی (به‌ویژه در مجله «دنیا» (منتشره از ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۴)) اشاره کند. این یادداشت صرفاً می‌خواهد آن ایده‌های مسأله‌داری را برجسته کند که در رویکرد تقی ارانی و یارانش در «دنیا» به چشم می‌خورد اما در میان چپ ایرانی به‌ویژه در دوران کنونی گویی اهمیت خود را از دست داده‌اند. 

 

۱. روان‌کاوی

یکی از حوزه‌هایی که تقی ارانی در «دنیا» به آن توجه نشان می‌دهد، عموماً روان‌شناسی و خصوصاً روان‌کاوی است چیزی که در میان چهره‌های ایرانی آن دوران و حتا چهره‌های شاخص جنبش بین‌المللی کمونیستی ـ البته جز کسانی مانند ویلهلم رایش در اتریش (روان‌کاوی) و ویگوتسکی در شوروی (روان‌شناسی) ـ چندان توجهی بر نمی‌انگیخت. گویا در مقاله‌ای با عنوان «اصول دیالکتیک» اعتباری برای «میل تناسلی به عنوان علت یک سلسله از پدیده‌های اجتماعی» (شیرازی، ۸۶: ۸۵) قائل شده است. چه بسا بر پایه‌ی مطالعات شخصی‌اش در برلین توجه‌اش به این حوزه جلب شده باشد اما بدون شک چنین گرایشی نشان از رویکرد گشوده‌اش داشت. اساساً نه صرفاً برای دورزدن سانسور که بیشتر برای تفحصی دیالکتیکی ماتریالیستی در این مباحث بود که در مجله طرح می‌شدند. واردکردن چنین مفاهیمی در تحلیل پدیده‌ها، آن هم پیش از زمانی که دانشکده‌های علوم تربیتی متأثر از روان‌شناسی تجربه‌گرا و پوزیتیویستی امریکایی شکل بگیرند، اهمیتی ویژه دارد. اهمیت ویژه‌تر آن به این بر می‌گردد که بعدها در کردوکار نظری حزب توده ایران، روان‌کاوی یکسره به کناری نهاده و روان‌شناسی نیز به علمی مشکوک فرو کاسته شد تا آن‌جا که در یادنامه تقی ارانی منتشره از سوی حزب در سال ۱۳۴۸ به تأثر ارانی از فرویدیسم نقدی وارد می‌شود. (همان)

 

۲. علم و فناوری

توجه به علم و فناوری در خود فعالیت‌های سازمانی‌آموزشی حزب توده ایران و بعدها در دیگر سازمان‌های کمونیستی ایرانی نقش مرکزی خود را حفظ کردند؛ آن‌ها دانش و ابزاری بودند برای کاوش در طبیعت و انسان؛ چیزی که خود مارکسیسم هم به عنوان دانشی متعلق به روشنگری با تمام وجود به آن‌ها متمایل بود. اما برای ارانی به عنوان ماتریالیست دیالکتیکی‌ای معتقد سخن‌راندن از علم و فناوری بیشتر «ارتباط‌دادن مسائل و پدیده‌های علمی و صنعتی با مسائل و پدیده‌‌های اجتماعی بر اساس جهان‌بینی مادی دیالکتیکی» (مومنی، ۸۵: ۲۲) بود. اما نکته مهم درباره رویکرد ارانی و «دنیا» به علم مدرن، ایستادگی ویژه او در برابر وسوسه‌ جست‌وجو برای مابه‌ازاهای مشابه مفاهیم علمی در متون و آثار قدیمی ایرانی است؛ وسوسه‌ای که تا انتساب بسیاری از اکتشافات مدرن به شاعران و عالمان ایرانی بر پایه تفسیری از یک بیت یا قطعه‌ای ادبی پیش رفت. برای نمونه یکی از نویسندگان مجله این ادعا را که بیت «ذره ذره کاندرین ارض و سماست/جنس خود را همچو کاه و کهرباست»  نشان از کشف قانون جاذبه توسط مولوی دارد، به سخره می‌گیرد. (همان: ۴۶) این موضع، وقتی اهمیت واقعی خود را نشان می‌دهد که توجه کنیم تا همین امروز آثاری برای انطباق این یا آن کشف علمی با اینجا یا آنجای متون کهن نوشته می‌شود.

 

۳. ادبیات مدرن

اما رویکرد مترقی مجله «دنیا» و ارانی در یک نقطه روشنی بیشتری می‌یابد و آن، دفاع انتقادی‌اش از آثار ادبیات مدرن ایران است. در زمانی که کسی به آثار صادق هدایت وقعی نمی‌نهاد و کسی او را نمی‌شناخت، «دنیا» در چند جا آثار او را به عنوان آثاری قابل توجه معرفی می‌کند و در مقاله‌ای بلند به بررسی انتقادی آن‌ها می‌پردازد. توجه به تئاتر مدرن عبدالحسین نوشین هم در همین رده قرار می‌گیرد. توجه کنیم که این مقالات در سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۴ نوشته شده اند. همین رویکرد است که در حزب توده نیز تا حدی ادامه می‌یابد و احسان طبری نظریه‌پرداز طراز اول حزب را به دفاع از شعر و هنر نیما راغب می‌کند. با این‌همه البته بعدها حزب توده و دیگر گرایش‌های شاخص چپ در ایران چنین رویکردی را کم‌وبیش کنار می‌گذارند و رویکردی محافظه‌کارانه‌تر نسبت به هنر و ادبیات مدرن پیش می‌گیرند که آسیب‌های زیادی به بار می‌آورد. 

 

به هر روی میراث ارانی برای چپ ایرانی را حزب توده از آن خود فرض کرد اما امروز می‌توانیم ببینیم که آن میراث از چارچوب‌های این حزب فراتر می‌رود، چیزی که ضروری خاص برای بازیابی و بازخوانی آن وجود دارد تا بتوان دامنه تأثیرات تاریخی آن را بهتر درک کرد.

 

 

 

منابع +++++++++++++++++++
شیرازی، اصغر (۱۳۸۶)؛ مدرنیته، شبهه و دموکراسی؛ چاپ اول؛ نشر اختران

مومنی، باقر (۱۳۸۵)؛ «دنیا»ی ارانی؛ چاپ دوم؛ نشر خجسته 


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر