تبلیغات
متن‌هایی برای گذار نظری - مطالب آذر 1395

این‌که فقیران فقیرتر شده اند، چیزِ تازه‌ای نیست. دستِ کم از زمانی که فقر و گرسنگی در چارچوبِ مناسبات اقتصادی‌اجتماعی جدید معنای تازه‌ای یافته اند، آن‌چه در هنگام مواجهه با تهی‌دستی و گرسنگی آدم را وحشت‌زده می‌کند، ابعاد آن است، نه خودِ آن. گویا دستِ کم مناسبات کنونی به‌شکلی ساخت یافته اند که همواره در اینجا یا آنجا سطح مشخصی از تهی‌دستی را تولید و بازتولید می‌کنند. اکنون نیز آن‌چه انگیزه‌ای برای نوشتن این گزارش فراهم آورده است، نه تهی‌دستی که گرسنگی و نه خودِ آن که ابعادِ تازه آن است؛ ابعادِ وحشت‌زایی که «علی اکبر سیاری» معاون بهداشت وزیر بهداشت به آن اشاره کرده است: «اکنون ۳۰ درصد مردم کشور گرسنه‌ اند» یا به عبارت دیگر، نزدیک به 24 میلیون نفر از ایرانیان به معنای دقیق کلمه نانِ خوردن ندارند. شنیدن چنین سخنانی از مسئولان دولتی تازگی دارد چرا که معمولاً ترجیح می‌دهند مسائل جاری را با زبانی دیگر طرح کنند. به هر حال، در این گزارش می‌خواهیم ابعادِ این گرسنگی 24 میلیونی را بیشتر بکاویم. 


ادامه مطلب

برچسب ها: گرسنگی ، سوءتغذیه ، راغفر ، میدری ، تغذیه ، غذا ،

16 آذر 95

جامه نو از بزاز نو در مناسبات کهنه

   نوشته شده توسط: روزبه آقاجری    نوع مطلب :فرهنگی/اجتماعی ،

بررسی جزئی از یک کلِ درهم‌تنیده به‌تنهایی ممکن نیست، به همین دلیل نمی‌توان درباره جزئی به نام مدلینگ بدون توجه به بسترهای بزرگترِ اقتصادی‌سیاسی‌فرهنگی سخن گفت. اما پیش از هر چیز نیاز است تا در سطحی انتزاعی‌تر به بازنمودهای مفهومی این پهنه توجه شود و سپس به سطوح انضمامی حرکت کرد. اینکه فعالیتی اقتصادی‌هنری مانند مدلینگ به چه دلیل و با چه استدلالی برای برخی فعالیتی ناصواب و نادرست تلقی شده است، موضوع بحث این یادداشت نیست. این یادداشت می‌خواهد به خود پدیده و بستر ظهورش بپردازد. 


ادامه مطلب

برچسب ها: مدلینگ ، زیرزمینی ، مد ،

معرفی و نقدِ کتابِ بوم‌شناسی، علم عصیانگر، مجموعه‌مقالاتی از آلدو لئوپولد و دیگران به ترجمه‌ی عبدالحسین وهاب‌زاده


اکولوژی یا بوم‌شناسی[1] دانشِ بررسیِ شکل‌های سوخت‌وساز حیات (گیاهی، جانوری/انسانی) و شکلِ رابطه‌ی آن با زیست‌بوم است. البته در جهانِ نظری‌عملیِ آن همه‌چیز به سادگیِ تعریفِ دمِ دستیِ بالا نیست. از زمانی که متفکر برجسته‌ی هم‌دوره‌ی داروین یعنی ارنست هِکِل، زیست‌شناسِ آلمانی (یا در روایتی هنری تورو، فیلسوف آنارشیست امریکایی) اکولوژی را با ترکیبِ oikos (خانه، آشیان) و logos یونانی بر ساخت تا امروز که بخش‌ها و رشته‌های متنوعی مرتبط با آن در دانشگاه‌ها وجود دارد و مباحث، واکاوی‌ها و پژوهش‌های آن نقشی مهم در فهم دقیق‌ترِ ما از بوم‌سازگان‌ (ecosystem)مان داشته است، این رشته/رویکرد فرازوفرود بسیاری را از سر گذرانده و پارادایم‌ها و گفتمان‌های گوناگونی را در خود فعال کرده است.

زیست‌شناسی از اوایلِ سده‌ی نوزدهم کم‌وبیش شکل خاص خود را پیدا می‌کند و چهره‌هایی مانند داروین و هِکل در همین دوران آن را با مطالعاتِ تجربی و نظری پربار می‌کنند. تلاش‌های جداگانه‌ای را متفکران مارکسیست در شوروی به دستِ اُپارین (همزمان با هالدین ماتریالیست بریتانیایی درباره‌ی خاستگاه حیات)، ان. آی. واویلوف به دلیل کار روی مراکزِ جغرافیایی ژن‌های گیاهی (توده‌های جرم پلاسم) و و. آی. ورنادسکی (با شناسایی و مطالعه‌ی زیست‌سپهر (بیوسفر)) یا کیمجی ایمانیشی در ژاپن با تمرکز بر مفهوم هماهنگی در طبیعت صورت دادند. همزمان چالرز التون جانورشناسِ بریتانیایی چرخه‌ی غذا را صورت‌بندی کرد.

اما به‌رغم این دستاوردهای درخشان، اکولوژی را باید رشته/رویکردی پساجنگِ جهانی دوم دانست. کلاسیک‌های این رشته/رویکرد نیز متعلق به همین دوره‌ اند، به‌ویژه با توجه به تعلقِ گسترده‌شان به سنتِ انگلوساکسونی دانشگاهی در آن دوره که بیش از همه بر مطالعاتِ سیستم‌ها متمرکز بود.

نقطه‌ی آغاز این دوره‌ به شکل‌گیری جنبشِ زیست‌محیطی در دهه‌های 60 و 70 میلادی بر می‌گردد و حضور کسانی مانند الدو لئوپولد در آن. در 1962 کتابِ مهم ریچل کارسون با عنوانِ بهارِ خاموش[1] منتشر می‌شود که با شواهد و مدارک بسیار خطرِ آفت‌زداها را گوشزد می‌کند. هر چند نحله‌ها و رویکردهای بسیار متنوعی در اکولوژی پا گرفته است و هر یک برنامه‌ها و راهبردهای اجتماعی و سیاسی متفاوتی را پیش گرفته اند،  اما هنوز هم برخی از متون هستند که بنیادهای این رشته/رویکرد را ـ دستِ کم در چارچوبِ دانشگاهی آن ـ می‌سازند، متن‌هایی که در کتابی به گرد آمده و به فارسی هم منتشر شده اند. 

کتابِ بوم‌شناسی، علم‌ِ عصیانگر به رغم ضعف‌های فرمی و برنامه‌ای و ترجمه‌ای که دارد، به دلیل رودرروکردن ما با متن‌های کلاسیک بوم‌شناسی دانشگاهی اهمیتی فوق‌العاده دارد. از این لحاظ پرداختن به این کتاب مهم می‌شود. البته وقتی واژه‌ی کلاسیک را می‌شنویم، انتظاری شکل می‌گیرد که نه فقط محتوا که فرم را نیز در بر می‌گیرد. کتابی که دربرگیرنده‌ی آثارِ کلاسیکِ یک علم است، جدا از ویژگی‌های عمومی یک اثرِ شکیل و دقیق، باید هم این دو ویژگی‌ را در سطحی قابل توجه داشته باشد و هم خود، در حدِ اثری کلاسیک باشد. کتابِ بوم‌شناسی، علمِ عصیانگر که بنا به گفته‌ی مترجم شاملِ آثارِ کلاسیک علمِ بوم‌شناسی «بین سال‌های 1945 تا 1970» است، به رغم این‌که مترجمِ آن (عبدالحسین وهاب‌زاده) از مترجمان بنام این حوزه و ناشر آن نیز از ناشران جدی این حوزه است، ضعف‌هایی جدی دارد که در کنار بررسی برخی مقالات به ضعف‌های ترجمه‌ای و در آخر به ضعف‌های فرمی و برنامه‌ای می‌پردازم. 


[1]  فعلاً برابرگزیده‌ی بهتری وجود ندارد. با استفاده از خودِ کلمه‌ی اکولوژی هم برای کاربرد خوشه‌واژه‌های مرتبط با آن به مشکل بر می‌خوریم. 


ادامه مطلب

برچسب ها: اکولوژی ، بوم‌شناسی ، نقد کتاب ، علم عصیانگر ، عبدالحسین وهاب‌زاده ،

دنبالک ها: متن کامل نوشته ،

بگذارید با یک تصویر آغاز کنیم: خبری پخش می‌شود که دختری برای حفظِ خود از تجاوز، از بالکنِ هتلی به پایین پریده و کشته شده است. گروهی از افراد جلوی هتل جمع می‌شوند، شعار می‌دهند و بعد هتل را به آتش می‌کشند. چه داوری‌ای نسبت به چنین تصویری خواهیم داشت؟ برخی می‌گویند که «این افراد احساسات‌شان تحریک شده و دست به عملی احساساتی زده اند» اما بسیاری دیگر جمله‌ای مشهور و خاص را بر زبان می‌آورند: «ببینید! ایرانی‌ها احساساتی اند». چنین جمله‌ای ممکن است بر زبانِ راننده‌ی تاکسی، کارمندِ ساده، کشاورزی روستایی و حتا جامعه‌شناسی نام‌نشان‌دار جاری شود. جالب این‌که آن جامعه‌شناسِ خودمانی درباره‌ی خلق‌وخویِ ایرانی‌ها می‌نویسد: «ما ایرانی‌ها چه دوست‌ داشته باشیم که به این صفت [احساساتی‌بودن و شعارزدگی] متصف شویم و چه دوست نداشته باشیم، مردمی هستیم که در اکثر موارد، احساسات‌مان در اتخاذ و انتخابِ مسیرمان نقش تعیین‌کننده‌ای را ایفا می‌کند» [1].

در این‌جا می‌خواهم دستِ کم با گزاره‌ی «ایرانی‌ها احساساتی اند» به‌شکلی احساساتی برخورد نکنم و نخست، به ریشه‌های چنین برداشتی از خلق‌وخویِ «ایرانیان» نزدیک شوم و دوم، نشان دهم که چنین گزاره‌ای از چه نوع رویکرد و نگاهی به زندگیِ اجتماعی و حیاتِ فکریِ مردمان بر آمده است و سوم، نشان دهم چنین برداشت و داوری‌ای درباره‌ی کنش و رفتارِ مردمان چگونه جنبه‌هایی مهم و بنیادی از یک رویداد را نادیده می‌گیرد و تحریف می‌کند. 


ادامه مطلب

برچسب ها: ایرانیان احساساتی ، توده‌ها ، فرهنگ ایرانی ،

نوشتن زندگی‌نامه‌ای درباره‌ی زندگیِ فکری و عملیِ پرشروشورِ نویسنده‌ی «وضعیتِ طبقه‌ی کارگر در انگلستان»، «ایدئولوژی آلمانی» و «خانواده مقدس» (همراه با مارکس)، «منشاء خانواده، مالکیت خصوصی و دولت» و «مسئله‌ی مسکن» کمکی چندانی نمی‌کند. گفتنِ این‌که تا چه حد کردوکارِ نظری و عملی او، تا پایان عمر، نقشی تعیین‌کننده بر مارکس داشت و این، بیش از همه از همپیوندی نظری و عملی‌شان بر می‌خاست، در این‌جا چیزی را روشن نمی‌کند. مسئله مهم این است که نشان دهیم چگونه با میراث فکری فردریش انگلس (1820-1895) رودررو شده ایم و اهمیتِ مشخصِ تاریخی و نظری او در چیست. انگلس یک گره‌گاه (nodal point) است؛ گره‌گاهی که بسیاری از پرسش‌ها در نظریه و کردار سنتِ مارکسی حولِ آن مفصل‌بندی شده اند حتا اگر نامی از او برده نشود. البته آن پرسش‌ها همواره چونان یک پرسش صورت‌بندی نشدند بلکه بارها چونان اتهام‌هایی مطرح شدند که قرار بود در آخر نشان دهند که انگلس (و بسیار کم‌تر، مارکس) تا چه اندازه جزمی، کوته‌بینانه و نادیالکتیکی می‌اندیشیده است. طراحان آن اتهامات از توطئه‌ یا ندانم‌کاری‌ای حرف می‌زنند که انگلس متهم ردیف اول آن است. در این مجال کوتاه و نابسنده، می‌خواهم از خلالِ پرداختن به آن پرسش‌ها و کاویدن‌شان، از انگلس حرف بزنم.

انگلس متهم ردیف اول است که الف) دستگاهی عریض‌وطویل به عنوانِ ماتریالیسم دیالکتیک ساخته‌و‌پرداخته کرده و کلِ نگرشِ پویا و دیالکتیکی مارکس را به نظامی منجمد فروکاسته است (نظام‌سازی)، ب) ماتریالیسمِ مورد نظر مارکس یعنی ماتریالیسمی تاریخی، دیالکتیکی و پیچیده را جایگزین ماتریالیسمی تکامل‌باورانه، جزمی و خام کرده است (جبرباوری شناختی)، پ) رویکردش به جهانِ اجتماعی اقتصادمحورانه است (جبرباوری اقتصادی). 


ادامه مطلب

برچسب ها: انگلس ، مارکسیسم ، جبرباوری ، نظریه بازتابی شناخت ، دیالکتیک طبیعت ، مارکس ،